شواهد در حسابرسی

شواهد در حسابرسی

شواهد در حسابرسی،(Audit Evidence) اطلاعاتی هستند که حسابرس برای پشتیبانی از نتیجه‌گیری‌ها و اظهار‌نظر نهایی گردآوری می‌کند. شواهد حسابرسی از نظر ماهیت، منبع و روش دستیابی به چند دسته تقسیم می‌شوند:

۱) انواع شواهد از نظر ماهیت

الف) شواهد عینی (Physical Evidence)

• مشاهده و بازرسی دارایی‌ها
• شمارش موجودی کالا
• مشاهده عملیات

ب) شواهد مستند (Documentary Evidence)

• فاکتورها، اسناد حسابداری، قراردادها
• انواع مدارک کاغذی یا الکترونیکی

ج) شواهد شفاهی (Oral Evidence)

• اظهارات و توضیحات مدیران و کارکنان
• مصاحبه‌ها و پرسش‌های حسابرس

د) شواهد تحلیلی (Analytical Evidence)

• نسبت‌های مالی
• مقایسه روندها
• تحلیل‌های منطقی

۲) انواع شواهد از نظر منبع (درجه اتکاپذیری)

شواهد از نظر اینکه از کجا به دست می‌آیند، سه دسته‌اند:

الف) شواهد حاصل از منابع مستقل خارج از واحد (قوی‌ترین)

• تأییدیه‌های بانکی
• تأییدیه مشتریان یا فروشندگان
• سندهای رسمی دولتی

ب) شواهد حاصل از داخل واحد تجاری

• مدارک داخلی
• گزارش‌های مدیریتی
• اسناد صادره توسط شرکت

ج) شواهد ترکیبی (داخلی–خارجی)

• اسناد تهیه‌شده توسط شرکت ولی ارسال‌شده یا تأییدشده توسط طرف خارج (مثلاً صورت‌حساب فروشنده)

۳) انواع شواهد از نظر روش کسب (روش‌های حسابرسی)

۱. بازرسی (Inspection)

بررسی فیزیکی یا اسناد و مدارک.

۲. مشاهده (Observation)

مشاهده فرآیندهای شرکت مانند شمارش موجودی.

۳. پرس‌وجو (Inquiry)

گرفتن توضیح از کارکنان و مدیران.

۴. تأییدیه‌گیری (Confirmation)

گرفتن تأیید رسمی از بانک، بدهکاران، بستانکاران و…

۵. محاسبه مجدد (Recalculation)

بررسی دوباره محاسبات و ثبت‌های مالی.

۶. اجرای مجدد (Reperformance)

اجرای دوباره یک کنترل یا عملیات توسط حسابرس.

۷. روش‌های تحلیلی (Analytical Procedures)

تحلیل نسبت‌ها، روندها و مقایسه داده‌ها.

۴) تقسیم‌بندی مبتنی بر استانداردهای حسابرسی ایران

مطابق استاندارد ۵۰۰:

• درجه اتکاپذیری: شواهد بیرونی > بیرونی–داخلی > داخلی
• کفایت و قابلیت اتکا: کیفیت و کمیت شواهد باید برای اظهار نظر کافی باشد.

نمونه شواهد حسابرسی برای سرفصل‌های مختلف

۱) حساب بانک

نمونه شواهد:

• گواهی تأییدیه بانک شامل مانده حساب در تاریخ ترازنامه
• صورت مغایرت بانکی به‌همراه مدارک اصلاحی
• ریز گردش حساب بانکی (Bank statement)
• اسناد پرداخت (چک‌های صادره، حواله‌ها) و دریافت‌ها
• نامه‌های بانکی مرتبط با تسهیلات، سود، جرایم و…

۲) حساب‌های دریافتنی (مطالبات مشتریان)

نمونه شواهد:

• تأییدیه بدهکاران (مثبت یا منفی)
• قراردادهای فروش، فاکتورهای رسمی و حواله خروج کالا
• گزارش سن سنی مطالبات (aging)
• گزارش وصول مطالبات پس از تاریخ ترازنامه
• مکاتبات مشتریان درباره مانده یا اختلاف‌ها

۳) موجودی کالا

نمونه شواهد:

• مشاهده مستقیم شمارش موجودی توسط حسابرس
• گزارش شمارش انبار و کاربرگ‌های انبارداران
• فاکتور خرید، رسید انبار، حواله خروج، کارتکس
• گزارش‌های ERP (مثل ریز گردش کالا)
• آزمون قیمت‌گذاری موجودی: فاکتورهای خرید، نرخ دستمزد، سربار
• بررسی رویدادهای پس از تاریخ ترازنامه (فروش کالا با قیمت بروز)

۴) دارایی ثابت مشهود

نمونه شواهد:

• بازرسی فیزیکی ماشین‌آلات، تجهیزات یا ساختمان
• فاکتور خرید، قرارداد نصب، بیمه‌نامه دارایی
• جدول استهلاک، محاسبه مجدد استهلاک
• اسناد فروش یا اسقاط دارایی
• گزارش کارشناس رسمی (در مورد ارزیابی مجدد)

۵) فروش و درآمد

نمونه شواهد:

• نمونه‌گیری از فاکتور فروش، پیش‌فاکتور، قرارداد فروش
• اسناد حمل، حواله خروج کالا، رسید مشتری
• گردش حساب‌های دریافتنی مرتبط
• بررسی وصول وجوه فروش
• تطبیق درآمد با گزارش VAT و اظهارنامه ارزش افزوده

۶) هزینه‌ها

نمونه شواهد:

• فاکتور خرید کالا یا خدمات، قرارداد تأمین‌کنندگان
• دستور پرداخت، حواله بانکی، اسناد هزینه‌های نقدی
• قراردادهای پیمانکاری
• مقایسه نسبت هزینه‌ها با دوره‌های قبل (روش تحلیلی)

۷) حقوق و دستمزد

نمونه شواهد:

• لیست حقوق ماهانه و فایل‌های خروجی بیمه و مالیات
• قراردادهای کارکنان
• حضور و غیاب و اضافه‌کاری‌ها
• بررسی پرداخت‌های بانکی حقوق
• محاسبه مجدد کسور قانونی

۸) بدهی‌ها و تسهیلات بانکی

نمونه شواهد:

• قرارداد تسهیلات با بانک
• تأییدیه مانده و شرایط تسهیلات
• برنامه بازپرداخت اقساط
• محاسبه مجدد بهره و جرایم
• بررسی وثایق و اسناد رهنی

۹) مالیات و ذخایر

نمونه شواهد:

• اظهارنامه عملکرد، VAT و گزارشات فصلی
• برگ‌های تشخیص و قطعی مالیاتی
• مکاتبات با سازمان امور مالیاتی
• محاسبه مجدد ذخیره مالیات
• بررسی رویدادهای پس از ترازنامه