نقش نوین حسابرسی

نقش نوین حسابرسی: گذر حسابرس پلیسی به مشاور استراتژیک مبتنی بر فناوری‌های مالی

• تحول نقش حسابرس از ناظر مالی صرف به مشاور استراتژیک مبتنی بر فناوری‌های مالی، یکی از مهم‌ترین تغییرات حرفه حسابرسی در دهه‌های اخیر است. فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، کلان‌داده، بلاک‌چین، رایانش ابری و اتوماسیون فرآیندها، روش‌های حسابرسی را متحول کرده و امکان تحلیل‌های جامع و ارائه توصیه‌های استراتژیک را فراهم می‌آورد. با این حال، این تحول با چالش‌های مهارت‌های نوین، مقاومت فرهنگی، تضاد منافع، محدودیت‌های قانونی و هزینه‌های فناورانه مواجه است. مطالعات نشان می‌دهد حسابرسانی که توانایی بهره‌گیری از فناوری‌های نوین را دارند، می‌توانند ارزش افزوده بیشتری برای سازمان‌ها ایجاد کنند. این مقاله با بررسی فرصت‌ها، چالش‌ها و راهکارهای گذار به نقش مشاور استراتژیک، اهمیت این تحول را برای آینده حرفه حسابرسی نشان می‌دهد. 
• حسابرسی به عنوان یکی از ستون‌های اساسی شفافیت مالی و پاسخگویی سازمان‌ها، در طول دهه‌های گذشته تحولات گسترده‌ای را تجربه کرده است. نقش سنتی حسابرس عمدتاً محدود به بررسی و تأیید گزارش‌های مالی بود. اما با پیشرفت فناوری‌های مالی و تغییر انتظارات ذی‌نفعان، نقش حسابرس به سمت مشاوره استراتژیک تغییر یافته است. این مقاله به بررسی نقش نوین حسابرسی، فرصت‌ها و چالش‌های آن در محیط سازمانی مدرن می‌پردازد.
• فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، کلان‌داده، بلاک‌چین و اتوماسیون فرآیندها، روش‌های سنتی حسابرسی را متحول کرده‌اند. این فناوری‌ها امکان تحلیل دقیق داده‌های مالی، شناسایی تقلب، پیش‌بینی ریسک‌ها و ارائه توصیه‌های استراتژیک به مدیران را فراهم می‌آورند. نقش نوین حسابرس فراتر از تأیید گزارش‌های مالی است و به عنوان مشاور استراتژیک، در تصمیم‌گیری‌های کلان سازمان مشارکت می‌کند. این تغییر نقش مستلزم مهارت‌های تحلیل داده، دانش فناوری اطلاعات، درک استراتژی سازمان و توانایی ارتباط مؤثر با مدیران است.
• گذار حسابرس از نقش سنتی به نقش مشاور استراتژیک با چالش‌های متعددی همراه است. این چالش‌ها شامل نیاز به مهارت‌های جدید، مقاومت فرهنگی و حرفه‌ای، تضاد منافع، مسائل فناورانه، محدودیت‌های قانونی و هزینه‌های پیاده‌سازی فناوری است. برای غلبه بر این چالش‌ها، آموزش حرفه‌ای مستمر، بازنگری استانداردها، سرمایه‌گذاری در فناوری و مدیریت تغییرات سازمانی ضروری است. تحول نقش حسابرس به مشاور استراتژیک، فرصت‌های ارزشمندی برای حرفه حسابرسی و سازمان‌ها فراهم می‌آورد، اما با چالش‌های قابل توجهی نیز همراه است. حسابرسانی که مهارت‌های فناورانه و تحلیلی لازم را کسب کنند، می‌توانند مزیت رقابتی ایجاد کرده و نقش کلیدی در بهبود تصمیم‌گیری‌های سازمان ایفا نمایند. این گذار نیازمند همکاری نهادهای حرفه‌ای، دانشگاه‌ها و قانون‌گذاران برای همسوسازی استانداردها با نیازهای فناورانه است.

واژگان کلیدی

نقش حسابرس، مشاور استراتژیک، ناظر مالی، فناوری‌های مالی.

مقدمه

حسابرسی در طول تاریخ همواره یکی از ابزارهای اصلی برای اطمینان‌بخشی به استفاده‌کنندگان اطلاعات مالی بوده است. هدف نخستین حسابرسی، کشف تقلب و خطا در دفاتر مالی و ایجاد شفافیت برای مالکان و ذی‌نفعان بوده است. در این نقش سنتی، حسابرس بیشتر به‌عنوان یک پلیس مالی شناخته می‌شد که وظیفه داشت صحت و درستی ارقام گزارش‌شده را تأیید یا رد کند (Whittington & Pany, 2020). این رویکرد مبتنی بر پسینی بودن گزارشگری بود؛ یعنی حسابرس پس از وقوع رویدادها و ثبت معاملات، با بررسی اسناد و مدارک به ارزیابی وضعیت می‌پرداخت.

بااین‌حال، در چند دهه اخیر تحولات گسترده‌ای در محیط کسب‌وکار، فناوری و انتظارات ذی‌نفعان رخ داده است. شرکت‌ها با افزایش پیچیدگی در فعالیت‌ها، بین‌المللی شدن بازارها، استفاده از فناوری‌های مالی نوین و رشد حجم داده‌ها، دیگر تنها به خدمات سنتی حسابرسی اکتفا نمی‌کنند. آنان انتظار دارند حسابرس علاوه بر کشف تقلب و ارائه اطمینان، به‌عنوان مشاور استراتژیک در کنار مدیریت قرار گیرد و با استفاده از ابزارهای نوین (۱۴۰۴، پورعلی، محمد رضا؛ پیروز جوانمیری)، ارزش افزوده واقعی برای تصمیم‌گیری سازمانی خلق کند (Kokina & Davenport, 2017).

در چنین شرایطی، نقش حسابرس دچار تحول بنیادین شده است. حرفه حسابرسی از یک فعالیت صرفاً نظارتی و کشف خطا، به یک فرایند تحلیلی، آینده‌نگر و مبتنی بر فناوری‌های مالی (FinTech) تغییر یافته است (۱۴۰۳، جوانمیری، پیروز؛) این تحول نه‌تنها ماهیت شغل حسابرس را بازتعریف کرده، بلکه بر نحوه آموزش، استانداردگذاری و انتظارات جامعه از حسابرسان نیز تأثیر عمیق گذاشته است.

هدف این مقاله، بررسی این تحول و تبیین چگونگی گذار حسابرس از نقش سنتی «پلیس مالی» به نقش نوین «مشاور استراتژیک مبتنی بر فناوری‌های مالی» است. در ادامه ابتدا به مرور نقش سنتی حسابرس پرداخته می‌شود و سپس عوامل تغییر، فناوری‌های مالی و چالش‌های پیش‌روی این تحول تحلیل خواهند شد.

نقش سنتی حسابرس: ناظر و پلیس مالی

نقش سنتی حسابرسی را می‌توان در قالب سه بعد اصلی توضیح داد: نظارت بر صحت اطلاعات مالی، کشف تقلب و رعایت الزامات قانونی.

حسابرس به‌عنوان ضامن صحت اطلاعات

در دوران اولیه توسعه حسابداری مدرن، حسابرسی به‌منزله ابزاری برای اطمینان‌بخشی به مالکان بنگاه‌ها مطرح شد. مالکان که دسترسی مستقیم به عملیات نداشتند، به فردی مستقل نیاز داشتند تا دفاتر را بررسی و درستی آن‌ها را تأیید کند. در این نگاه، حسابرس فردی بی‌طرف بود که با اتکا به اسناد و مدارک موجود، گزارش نهایی را صادر می‌کرد (Hayes, Wallage, & Gortemaker, 2014).

حسابرس به‌عنوان کشف‌کننده تقلب

یکی از اصلی‌ترین انتظارات از حسابرسان در نقش سنتی، کشف تقلب و سوءاستفاده‌های مالی بود. از این منظر، حسابرس مانند یک بازرس یا پلیس مالی عمل می‌کرد که مأموریت داشت با بررسی جزئیات معاملات، انحرافات و سوءاستفاده‌ها را شناسایی و گزارش کند (Arens, Elder, & Beasley, 2019). این نقش به‌ویژه در جوامعی که سیستم‌های کنترلی ضعیف‌تر بودند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کرد.

تمرکز بر رعایت قوانین و استانداردها

در نقش سنتی، حسابرس بیش از آنکه بر تحلیل‌های استراتژیک تمرکز داشته باشد، بر رعایت قوانین مالیاتی، آیین‌نامه‌های دولتی و استانداردهای حسابداری تأکید می‌کرد. این تمرکز سبب شد حسابرسی بیشتر به‌عنوان فعالیتی گذشته‌نگر و اطمینان‌بخش شناخته شود تا ابزاری برای تصمیم‌سازی آینده (Whittington & Pany, 2020).

محدودیت‌های نقش سنتی

با وجود اهمیت تاریخی، نقش سنتی حسابرس با محدودیت‌های جدی همراه بود:

1. نگاه گذشته‌نگر: حسابرس تنها پس از وقوع رویدادها اقدام می‌کرد و در فرایند تصمیم‌گیری آتی نقشی نداشت.
2. حجم بالای کار دستی: حسابرسان ناچار بودند با روش‌های سنتی، تعداد زیادی اسناد را به‌صورت نمونه‌ای بررسی کنند که زمان‌بر و پرهزینه بود.
3. انتظارات نامتناسب ذی‌نفعان: بسیاری از استفاده‌کنندگان انتظار داشتند حسابرس همه تقلب‌ها را کشف کند، درحالی‌که استانداردها چنین وظیفه‌ای را به‌طور کامل بر عهده حسابرس نگذاشته بودند (Gay & Simnett, 2018).
4. کمبود ارزش افزوده: در نهایت، خروجی حسابرسی سنتی اغلب یک گزارش رسمی بود که برای نهادهای نظارتی یا سهامداران الزامی محسوب می‌شد، اما نقش محدودی در خلق ارزش استراتژیک برای مدیریت داشت.

این محدودیت‌ها، همراه با تحولات فناوری و نیازهای جدید بازار سرمایه، بستر لازم را برای تحول در نقش حسابرس فراهم کرد. در بخش‌های بعدی مقاله، به عوامل این تغییر و شکل‌گیری نقش نوین حسابرس پرداخته خواهد شد.

عوامل تحول در حرفه حسابرسی

تحول نقش حسابرس از یک ناظر پلیسی به یک مشاور استراتژیک، نتیجه مجموعه‌ای از تغییرات بنیادین در محیط اقتصادی، فناوری و اجتماعی است. این عوامل موجب شدند که انتظارات از حسابرس دگرگون شود و حرفه حسابرسی ناگزیر به بازتعریف مأموریت‌های خود گردد. در این بخش، مهم‌ترین عوامل تحول حرفه حسابرسی بررسی می‌شود.

پیشرفت‌های فناورانه

یکی از اصلی‌ترین محرک‌های تغییر در حسابرسی، رشد سریع فناوری‌های دیجیتال است. فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، داده‌کاوی، بلاک‌چین و رایانش ابری، روش‌های سنتی حسابرسی را به چالش کشیده‌اند (Kokina & Davenport, 2017).

1. هوش مصنوعی (AI) امکان تحلیل سریع حجم عظیمی از تراکنش‌ها را فراهم کرده است؛ در حالی که حسابرسی سنتی معمولاً بر نمونه‌گیری متکی بود.
2. داده‌کاوی و کلان‌داده (Big Data Analytics) به حسابرسان اجازه می‌دهد الگوهای پنهان در داده‌های مالی و غیرمالی را کشف کنند و به‌جای تمرکز بر رویدادهای گذشته، تحلیل‌های آینده‌نگر ارائه دهند (Appelbaum, Kogan, & Vasarhelyi, 2017).
3. بلاک‌چین شفافیت و قابلیت ردیابی تراکنش‌ها را افزایش داده و امکان حسابرسی بلادرنگ (Real-time Auditing) را فراهم می‌سازد (Dai & Vasarhelyi, 2017).
4. اتوماسیون و رباتیک (RPA) بخشی از فعالیت‌های تکراری و زمان‌بر حسابرسی را کاهش داده و تمرکز حسابرس را به تحلیل و مشاوره استراتژیک معطوف ساخته است.

به بیان دیگر، فناوری نه‌تنها ابزارهای حسابرسی را تغییر داده، بلکه ماهیت نقش حسابرس را نیز متحول کرده است.

افزایش پیچیدگی محیط کسب‌وکار

شرکت‌ها در دنیای امروز با شبکه‌ای پیچیده از معاملات مالی، قراردادهای بین‌المللی، ابزارهای مشتقه و فعالیت‌های فرامرزی مواجه‌اند. این پیچیدگی، دامنه ریسک‌های مالی را افزایش داده است. در چنین شرایطی، حسابرسان دیگر نمی‌توانند صرفاً به بررسی اسناد سنتی بسنده کنند، بلکه باید توانایی تحلیل ریسک‌های پیچیده و پیامدهای استراتژیک آن‌ها را داشته باشند (Power, 2021).

برای مثال، شرکت‌های چندملیتی با مسائلی نظیر نوسان نرخ ارز، قوانین ضدپول‌شویی، تحریم‌های اقتصادی و الزامات گزارشگری در چندین حوزه قضایی روبه‌رو هستند. حسابرس در این شرایط نه‌تنها باید انطباق با قوانین را بررسی کند، بلکه باید به مدیریت در شناسایی ریسک‌های راهبردی کمک نماید.

تغییر انتظارات ذینفعان

در گذشته، استفاده‌کنندگان اصلی گزارش حسابرسی، سهامداران و نهادهای نظارتی بودند. اما امروزه طیف وسیع‌تری از ذی‌نفعان شامل مدیران، سرمایه‌گذاران نهادی، اعتباردهندگان، مشتریان و حتی جامعه مدنی، انتظار دارند حسابرسان ارزش افزوده واقعی ارائه دهند (Knechel & Salterio, 2016).

به عبارت دیگر، حسابرس صرفاً یک «تأییدکننده» نیست، بلکه باید به‌عنوان شریک استراتژیک سازمان، در تصمیم‌گیری‌های آینده نقش ایفا کند. این تغییر در انتظارات، فشار مضاعفی بر حرفه حسابرسی وارد کرده تا رویکرد خود را از گذشته‌نگر به آینده‌نگر تغییر دهد.

تحول در استانداردهای بین‌المللی

استانداردهای حسابرسی در سال‌های اخیر به سمت حسابرسی مبتنی بر ریسک حرکت کرده‌اند. در این رویکرد، حسابرس باید محیط کسب‌وکار، ریسک‌های عمده و راهبردهای سازمان را به‌طور جامع درک کند (International Auditing and Assurance Standards Board [IAASB], 2018). این تغییر پارادایم، خود به‌خودی نقش سنتی حسابرس را محدود و نقش تحلیلی و مشاوره‌ای او را پررنگ‌تر کرده است.

علاوه بر این، در چارچوب‌هایی مانند حاکمیت شرکتی (Corporate Governance) و گزارشگری پایداری (Sustainability Reporting)، حسابرسان از آنان انتظار می‌رود نه‌تنها صحت اطلاعات مالی بلکه کیفیت اطلاعات غیرمالی و زیست‌محیطی–اجتماعی را نیز تضمین کنند (KPMG, 2020).

• بحران‌های اقتصادی و مالی

وقایع بحرانی مانند رسوایی‌های مالی (نمونه‌های انران و ورلدکام در اوایل دهه ۲۰۰۰) یا بحران مالی ۲۰۰۸، ضعف حسابرسی سنتی را آشکار ساختند. در بسیاری از این موارد، حسابرسان نتوانستند هشدارهای کافی نسبت به ریسک‌های سازمانی بدهند. این شکست‌ها موجب شد اعتماد عمومی به حرفه حسابرسی کاهش یابد و ضرورت بازتعریف نقش حسابرس در قالب «مشاور استراتژیک و ناظر ریسک» پررنگ‌تر گردد (Coffee, 2020).

• جهانی‌شدن و رقابت حرفه‌ای

در دنیای امروز، حرفه حسابرسی در سطح بین‌المللی با رقابت شدید مواجه است. مؤسسات بزرگ حسابرسی (مانند Big 4) تلاش می‌کنند خدماتی فراتر از حسابرسی سنتی ارائه دهند، از جمله مشاوره استراتژیک، مدیریت ریسک و تحلیل داده‌های کلان. این رقابت، به‌طور طبیعی حسابرسان را به سمت ایفای نقش مشاور استراتژیک سوق داده است (Humphrey, Kausar, Loft, & Woods, 2021).

نقش نوین حسابرس: مشاور استراتژیک

تحولات اخیر در محیط اقتصادی و فناوری سبب شده است که حسابرسان از نقش سنتی خود به‌عنوان «ناظر و پلیس مالی» فاصله بگیرند و در جایگاه یک مشاور استراتژیک سازمانی قرار گیرند. این نقش جدید به معنای گسترش وظایف حسابرسان از صرفاً کشف خطا و ارائه اطمینان، به خلق ارزش، تحلیل داده‌ها، مشاوره مدیریتی و پیش‌بینی آینده مالی سازمان است (Manita, Elommal, Baudier, & Hikkerova, 2020).

حرکت از گذشته‌نگری به آینده‌نگری

یکی از تفاوت‌های کلیدی نقش نوین حسابرس با نقش سنتی، تغییر رویکرد از تحلیل رویدادهای گذشته به پیش‌بینی و تحلیل آینده است. در حسابرسی سنتی، تمرکز بر بررسی صحت معاملات و گزارش‌های مالی گذشته بود؛ در حالی که در نقش جدید، حسابرس از ابزارهای تحلیلی و فناوری‌های مالی برای پیش‌بینی روندها، ریسک‌های بالقوه و پیامدهای تصمیمات مدیریتی استفاده می‌کند (Kokina & Davenport, 2017).

این تغییر باعث می‌شود که حسابرس نه‌تنها به مدیریت درباره وضعیت فعلی اطمینان دهد، بلکه به‌عنوان شریک فکری، مسیرهای آینده را نیز ترسیم نماید.

ارائه ارزش افزوده برای مدیریت

در نقش نوین، حسابرس باید فراتر از گزارشگری مالی عمل کند. وی با استفاده از تحلیل داده‌ها، شناخت ریسک‌ها و درک فرآیندهای کسب‌وکار، می‌تواند پیشنهادهایی برای بهبود کارایی عملیاتی، کاهش هزینه‌ها و افزایش سودآوری ارائه دهد (Knechel & Salterio, 2016).

برای مثال، حسابرس می‌تواند از طریق تحلیل داده‌های زنجیره تأمین، نقاط ضعف در کنترل‌های داخلی را شناسایی کرده و پیشنهادهایی برای بهینه‌سازی فرآیندها ارائه دهد. بدین ترتیب، حسابرس دیگر صرفاً یک «بررسی‌کننده» نیست، بلکه به‌عنوان یک مشاور ارزش‌آفرین شناخته می‌شود.

نقش در مدیریت ریسک سازمانی

امروزه سازمان‌ها با طیف گسترده‌ای از ریسک‌ها مواجه‌اند؛ از ریسک‌های مالی و اعتباری گرفته تا ریسک‌های عملیاتی، فناورانه و حتی زیست‌محیطی. در چنین فضایی، حسابرسان نقش کلیدی در شناسایی، ارزیابی و پایش ریسک‌های سازمانی دارند (Power, 2021).

حسابرسی مبتنی بر ریسک (Risk-based Auditing) رویکردی است که در آن حسابرس به جای تمرکز صرف بر آزمون‌های جزئیات، بر درک مدل کسب‌وکار و ریسک‌های عمده سازمان تمرکز می‌کند. این رویکرد موجب می‌شود حسابرس دیدگاهی جامع‌تر نسبت به عملکرد سازمان ارائه داده و به مدیریت در تصمیم‌گیری‌های استراتژیک کمک کند (IAASB, 2018).

مشارکت در حاکمیت شرکتی و راهبری سازمانی

یکی از ویژگی‌های نقش نوین حسابرس، مشارکت فعال در حاکمیت شرکتی (Corporate Governance) است. حسابرسان با حضور در کمیته‌های حسابرسی و ارتباط مستقیم با هیئت‌مدیره و سهامداران، می‌توانند به ارتقای شفافیت، پاسخگویی و اعتماد در سازمان کمک کنند (KPMG, 2020).

علاوه بر این، با توجه به گسترش گزارشگری پایداری و مسئولیت اجتماعی، حسابرسان اکنون نقش مهمی در اعتباربخشی به اطلاعات غیرمالی (مانند داده‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و حاکمیتی) ایفا می‌کنند. این امر جایگاه آنان را از یک ناظر محدود مالی به یک ناظر جامع سازمانی ارتقا داده است (Manita et al., 2020).

استفاده از فناوری‌های مالی در حسابرسی مشاوره‌ای

نقش نوین حسابرس به‌طور جدی با فناوری‌های مالی (FinTech) پیوند خورده است. استفاده از هوش مصنوعی، بلاک‌چین، کلان‌داده و ابزارهای تحلیلی پیشرفته، امکان ارائه بینش‌های استراتژیک را فراهم می‌سازد. برای مثال:

• تحلیل داده‌های بلادرنگ می‌تواند به مدیریت در تصمیم‌گیری‌های سریع کمک کند.
• بلاک‌چین شفافیت تراکنش‌ها را افزایش داده و حسابرس را قادر می‌سازد به‌جای آزمون‌های نمونه‌ای، تمامی داده‌ها را بررسی کند (Dai & Vasarhelyi, 2017).
• ابزارهای پیش‌بینی مالی به حسابرس کمک می‌کنند سناریوهای مختلف را مدل‌سازی و پیامدهای آن‌ها را به مدیریت ارائه دهد.

بدین ترتیب، فناوری نه‌تنها کار حسابرس را تسهیل می‌کند، بلکه امکان ایفای نقش مشاور استراتژیک فناورانه را نیز فراهم می‌آورد.

جایگاه حسابرس به‌عنوان شریک استراتژیک

با توجه به تمامی ابعاد فوق، حسابرس نوین به‌عنوان یک شریک استراتژیک مدیریت شناخته می‌شود. او دیگر تنها گزارش‌دهنده نیست، بلکه در فرایند تصمیم‌سازی مشارکت می‌کند و از طریق ارائه تحلیل‌های مبتنی بر داده و فناوری، ارزش‌آفرینی می‌نماید (Humphrey, Kausar, Loft, & Woods, 2021).

این تغییر جایگاه، حرفه حسابرسی را از یک نقش صرفاً نظارتی و قانونی به یک نقش مشورتی و استراتژیک ارتقا داده است.

فناوری‌های مالی (FinTech) و حسابرسی نوین

رشد سریع فناوری‌های مالی (FinTech) طی دهه گذشته، حرفه حسابرسی را دگرگون کرده است. فناوری‌های مالی مجموعه‌ای از نوآوری‌های فناورانه در حوزه خدمات مالی هستند که شامل هوش مصنوعی، کلان‌داده، بلاک‌چین، رایانش ابری و اتوماسیون فرآیندها می‌شوند. این فناوری‌ها نه‌تنها ماهیت عملیات مالی سازمان‌ها را تغییر داده‌اند، بلکه رویکرد و ابزارهای حسابرسان را نیز تحت تأثیر قرار داده‌اند (Arslanian & Fischer, 2019). در این بخش، مهم‌ترین فناوری‌های مالی و نقش آن‌ها در شکل‌گیری حسابرسی نوین بررسی می‌شود.

هوش مصنوعی (Artificial Intelligence)

هوش مصنوعی به حسابرسان امکان می‌دهد تا حجم عظیمی از داده‌ها را با سرعت و دقت بالا پردازش کنند. در حسابرسی سنتی، اغلب از روش نمونه‌گیری استفاده می‌شد، زیرا بررسی تمام داده‌ها غیرممکن یا بسیار پرهزینه بود. اما با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین، حسابرس می‌تواند به‌جای نمونه‌گیری محدود، کل تراکنش‌ها را مورد بررسی قرار دهد (Kokina & Davenport, 2017).

علاوه بر این، هوش مصنوعی قادر است الگوهای غیرعادی و نشانه‌های احتمالی تقلب را شناسایی کند. برای مثال، تراکنش‌های تکراری یا خارج از روال معمول که ممکن است در حسابرسی دستی پنهان بمانند، به‌وسیله الگوریتم‌های یادگیری نظارت‌نشده آشکار می‌شوند (Issa, Sun, & Vasarhelyi, 2016). بدین ترتیب، هوش مصنوعی نقشی کلیدی در کشف تقلب، مدیریت ریسک و تحلیل آینده‌نگر ایفا می‌کند.

داده‌کاوی و کلان‌داده (Big Data Analytics)

در عصر دیجیتال، سازمان‌ها حجم عظیمی از داده‌های مالی و غیرمالی تولید می‌کنند. این داده‌ها شامل تراکنش‌های مالی، اطلاعات مشتریان، داده‌های شبکه‌های اجتماعی و حتی داده‌های عملیاتی هستند. ابزارهای کلان‌داده به حسابرسان امکان می‌دهند تا ارتباط میان داده‌های مالی و غیرمالی را تحلیل کرده و تصویری جامع‌تر از وضعیت سازمان به دست آورند (Appelbaum, Kogan, & Vasarhelyi, 2017).

برای مثال، تحلیل هم‌زمان داده‌های فروش و داده‌های رضایت مشتری می‌تواند به حسابرس کمک کند تا عملکرد واقعی شرکت را بهتر ارزیابی کند. علاوه بر این، تحلیل کلان‌داده به حسابرس اجازه می‌دهد تا روندها و ریسک‌های آینده را شناسایی و گزارش کند.

بلاک‌چین (Blockchain)

بلاک‌چین یکی از فناوری‌هایی است که بیشترین تأثیر را بر حسابرسی نوین داشته است. این فناوری به دلیل ویژگی‌هایی مانند شفافیت، تغییرناپذیری و قابلیت ردیابی تراکنش‌ها، اعتماد در سیستم‌های مالی را افزایش می‌دهد (Dai & Vasarhelyi, 2017).

در محیط‌های مبتنی بر بلاک‌چین، تمام تراکنش‌ها به‌صورت دائمی ثبت و در دسترس هستند. این امر موجب می‌شود که حسابرسان به جای آزمون‌های نمونه‌ای، بتوانند به بررسی کامل تراکنش‌ها بپردازند. همچنین، بلاک‌چین امکان حسابرسی بلادرنگ (Real-time Auditing) را فراهم می‌کند؛ به این معنا که حسابرس می‌تواند در هر لحظه وضعیت مالی شرکت را مشاهده و تحلیل نماید.

بااین‌حال، استفاده از بلاک‌چین در حسابرسی با چالش‌هایی مانند نیاز به استانداردهای جدید و آموزش تخصصی حسابرسان نیز همراه است.

رایانش ابری (Cloud Computing)

رایانش ابری به سازمان‌ها امکان می‌دهد داده‌های مالی و حسابداری خود را در محیطی آنلاین و مقیاس‌پذیر ذخیره و پردازش کنند. این فناوری دسترسی حسابرسان به داده‌ها را تسهیل کرده و امکان همکاری در زمان واقعی (Real-time Collaboration) را فراهم می‌سازد (Zhang, Xue, & Zheng, 2019).

علاوه بر این، رایانش ابری هزینه‌های نگهداری داده و زیرساخت‌های فناوری اطلاعات را کاهش داده و انعطاف‌پذیری بیشتری برای حسابرسی فراهم می‌آورد. حسابرسان می‌توانند از هر نقطه جغرافیایی به داده‌های موردنیاز دسترسی داشته باشند که این امر به‌ویژه در حسابرسی شرکت‌های چندملیتی اهمیت زیادی دارد.

اتوماسیون فرایندها و رباتیک (RPA)

اتوماسیون فرایندهای رباتیک (Robotic Process Automation) به معنای استفاده از ربات‌های نرم‌افزاری برای انجام وظایف تکراری و زمان‌بر حسابرسی است. فعالیت‌هایی مانند تهیه گزارش‌های تکراری، جمع‌آوری داده‌ها و تطبیق حساب‌ها می‌تواند به‌وسیله RPA انجام شود. این امر موجب کاهش خطاهای انسانی و افزایش کارایی حسابرسی می‌گردد (van der Aalst, Bichler, & Heinzl, 2018).

با استفاده از RPA، حسابرس زمان بیشتری برای تحلیل‌های استراتژیک و ارائه مشاوره مدیریتی خواهد داشت؛ بدین ترتیب اتوماسیون به‌طور مستقیم به تحول نقش حسابرس در جهت مشاور استراتژیک کمک می‌کند.

گزارشگری بلادرنگ (Real-time Reporting)

یکی از تحولات مهم ناشی از فناوری‌های مالی، امکان دسترسی به اطلاعات مالی به‌صورت بلادرنگ است. این قابلیت موجب می‌شود حسابرسان بتوانند در هر لحظه وضعیت مالی سازمان را رصد کرده و هشدارهای فوری درباره ریسک‌ها ارائه دهند (Alles, 2015).

• چنین قابلیتی نه‌تنها به افزایش شفافیت کمک می‌کند، بلکه به مدیریت اجازه می‌دهد تصمیمات سریع‌تر و دقیق‌تری اتخاذ کند. در این چارچوب، حسابرس به‌عنوان یک شریک استراتژیک در فرایند تصمیم‌سازی شناخته می‌شود.
• چالش‌های گذار به نقش مشاور استراتژیک
• اگرچه گذار حسابرس از نقش سنتی «پلیس مالی» به «مشاور استراتژیک مبتنی بر فناوری‌های مالی» ضرورتی انکارناپذیر است، اما این تحول با چالش‌های متعدد همراه است. این چالش‌ها از ابعاد گوناگون شامل مهارت‌های فردی، الزامات نهادی، مسائل فناورانه، تضاد منافع و مقاومت فرهنگی قابل بررسی‌اند. در ادامه، مهم‌ترین چالش‌های این گذار تبیین می‌شوند.

نیاز به مهارت‌های جدید

یکی از اصلی‌ترین چالش‌ها، نیاز حسابرسان به مهارت‌های نوین است. نقش سنتی حسابرس عمدتاً بر حسابداری، استانداردهای مالی و روش‌های آزمون سنتی متمرکز بود؛ در حالی که نقش نوین مستلزم مهارت‌هایی در حوزه تحلیل داده، هوش مصنوعی، بلاک‌چین، مدیریت ریسک و استراتژی سازمانی است (Kokina & Davenport, 2017).

بسیاری از حسابرسان کنونی فاقد این توانایی‌ها هستند و برای انطباق با شرایط جدید، نیازمند آموزش‌های گسترده و بازآموزی حرفه‌ای می‌باشند. به همین دلیل، مؤسسات حسابرسی و دانشگاه‌ها باید برنامه‌های آموزشی خود را بازنگری کرده و ترکیب دانش مالی و فناوری را در دستور کار قرار دهند (Appelbaum et al., 2017).

مقاومت فرهنگی و حرفه‌ای

تحول نقش حسابرس مستلزم تغییر نگرش در جامعه حرفه‌ای است. بسیاری از حسابرسان همچنان بر نقش سنتی نظارتی تأکید دارند و ورود به حوزه‌های استراتژیک را در تضاد با ماهیت بی‌طرفانه حسابرسی می‌دانند (Power, 2021).

این مقاومت فرهنگی، به‌ویژه در کشورهایی که چارچوب‌های نظارتی سخت‌گیرانه دارند، بیشتر دیده می‌شود. در چنین محیط‌هایی، حسابرسان ممکن است تمایل کمتری به پذیرش نقش مشاوره‌ای داشته باشند، زیرا بیم دارند استقلال و بی‌طرفی آن‌ها زیر سؤال برود.

تضاد منافع احتمالی

یکی دیگر از چالش‌های مهم، خطر تضاد منافع میان نقش حسابرس به‌عنوان ناظر و مشاور است. اگر حسابرس علاوه بر بررسی صحت گزارش‌های مالی، به مدیریت سازمان نیز مشاوره استراتژیک بدهد، ممکن است بی‌طرفی او خدشه‌دار شود (Humphrey et al., 2021).

این نگرانی موجب شده برخی نهادهای نظارتی، محدودیت‌هایی برای خدمات مشاوره‌ای حسابرسان وضع کنند. برای مثال، کمیسیون بورس و اوراق بهادار ایالات متحده (SEC) محدودیت‌هایی برای ارائه خدمات مشاوره‌ای توسط حسابرسان شرکت‌های بورسی اعمال کرده است. بنابراین، حرفه حسابرسی باید راهکارهایی برای مدیریت این تضادها بیابد، از جمله تفکیک واحدهای حسابرسی و مشاوره در مؤسسات بزرگ.

چالش‌های فناورانه و امنیت سایبری

اگرچه فناوری‌های مالی فرصت‌های بی‌سابقه‌ای برای حسابرسی ایجاد کرده‌اند، اما در عین حال با چالش‌های فناورانه و امنیتی همراه‌اند. استفاده از بلاک‌چین، رایانش ابری و تحلیل کلان‌داده مستلزم زیرساخت‌های قوی فناوری اطلاعات و امنیت سایبری است (Zhang et al., 2019).

در صورت نبود استانداردهای کافی یا ضعف در امنیت داده‌ها، خطر افشای اطلاعات محرمانه و حملات سایبری افزایش می‌یابد. بنابراین، حسابرسان باید علاوه بر مهارت‌های مالی، دانش کافی در حوزه امنیت داده و فناوری اطلاعات نیز داشته باشند تا بتوانند ریسک‌های مرتبط را مدیریت کنند.

محدودیت‌های قانونی و استانداردی

بسیاری از استانداردهای حسابرسی و چارچوب‌های قانونی همچنان بر نقش سنتی حسابرس تأکید دارند و کمتر به جنبه‌های مشاوره‌ای و فناورانه پرداخته‌اند. این موضوع سبب ایجاد شکاف میان انتظارات بازار و الزامات حرفه‌ای شده است (IAASB, 2018).

برای مثال، در برخی کشورها الزامات قانونی حسابرس را ملزم می‌سازد صرفاً به بررسی انطباق گزارش‌های مالی با استانداردهای حسابداری بپردازد و نقش استراتژیک او را محدود می‌کند. بنابراین، تحول واقعی حرفه نیازمند بازنگری در استانداردهای بین‌المللی و ملی است.

هزینه‌های پیاده‌سازی فناوری

استفاده از فناوری‌های پیشرفته مانند هوش مصنوعی، RPA و بلاک‌چین نیازمند سرمایه‌گذاری قابل توجهی است. بسیاری از مؤسسات حسابرسی کوچک و متوسط توان مالی لازم برای این سرمایه‌گذاری را ندارند و ممکن است در رقابت با مؤسسات بزرگ (Big 4) عقب بمانند (Alles, 2015).

این شکاف فناورانه می‌تواند منجر به نابرابری در کیفیت خدمات حسابرسی و تمرکز قدرت بیشتر در دست مؤسسات بزرگ شود.

نتیجه‌گیری

• تحول نقش حسابرس از یک ناظر مالی صرف به یک مشاور استراتژیک مبتنی بر فناوری‌های مالی، یکی از مهم‌ترین تغییرات حرفه حسابرسی در دهه‌های اخیر است. فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، کلان‌داده، بلاک‌چین، رایانش ابری و اتوماسیون فرآیندها، ابزارها و روش‌های حسابرسی را متحول کرده و امکان تحلیل‌های جامع، کشف تقلب و ارائه توصیه‌های استراتژیک را فراهم کرده‌اند (Kokina & Davenport, 2017; Dai & Vasarhelyi, 2017).
• با این حال، این تحول با چالش‌های قابل توجهی نیز همراه است. نیاز به مهارت‌های فناورانه و تحلیلی، مقاومت فرهنگی و حرفه‌ای، تضاد منافع احتمالی، محدودیت‌های قانونی و هزینه‌های پیاده‌سازی فناوری از جمله موانعی هستند که گذار موفق به نقش مشاور استراتژیک را پیچیده می‌سازند (Power, 2021; Humphrey et al., 2021). بنابراین، موفقیت در این مسیر مستلزم آموزش حرفه‌ای مستمر، بازنگری استانداردها، سرمایه‌گذاری در فناوری و مدیریت تغییرات سازمانی است.
• تحقیقات نشان می‌دهد حسابرسانی که توانایی بهره‌گیری از داده‌ها و فناوری‌های پیشرفته را دارند، می‌توانند ارزش افزوده بیشتری برای سازمان‌ها ایجاد کنند و به‌عنوان شرکای استراتژیک مدیریت، در تصمیم‌گیری‌های کلان نقش مؤثری ایفا نمایند (Appelbaum et al., 2017). این تغییر نه تنها جایگاه حرفه حسابرسی را ارتقا می‌دهد، بلکه به شفافیت مالی و بهبود کارایی سازمان‌ها نیز کمک می‌کند.
• در نهایت، گذار از نقش سنتی به نقش مشاور استراتژیک، فرایندی تدریجی و چندبعدی است که نیازمند همکاری میان نهادهای حرفه‌ای، دانشگاه‌ها، قانون‌گذاران و مؤسسات حسابرسی است. این همکاری‌ها می‌توانند چارچوب‌های قانونی و استانداردهای حرفه‌ای را با نیازهای فناوری همسو کنند و مسیر تحول حسابرسی را تسهیل نمایند.
• با توجه به روندهای جهانی و تحولات فناورانه، آینده حرفه حسابرسی به سمت هوشمندسازی، تحلیل داده محور و استراتژیک شدن نقش حسابرس سوق یافته است. بنابراین، حسابرسانی که بتوانند این تغییرات را بپذیرند و مهارت‌های لازم را کسب کنند، در محیط رقابتی آینده، مزیت نسبی خواهند داشت.

منابع فارسی

• پورعلی، محمد رضا و جوانمیری، پیروز،۱۴۰۴،نقش و کاربرد هوش مصنوعی در آینده حسابداری،بیستمین کنفرانس بین المللی پژوهش های نوین در مدیریت، اقتصاد، حسابداری و بانکداری،
• جوانمیری، پیروز،۱۴۰۳،نقش و جایگاه هوش مصنوعی در استراتژی فناوری مالی و جایگاه حسابداران و مدیران مالی در آینده،سومین کنفرانس بین المللی اقتصاد و مدیریت کسب و کار،تهران،
• الهایی سحر مهدی و اسکندر هادی (۱۳۹۸). بررسی اثر کیفیت گزارشگری مالی و هزینه سرمایه بر انواع عدم کارایی سرمایه گذاری. پژوهش های حسابداری مالی و حسابرسی . دوره ۹، شماره ۳۵ ، شماره پیاپی ۳۵، صفحه ۱۲۰-۹۵
• بشیری منش، حسین. صمیمی، احمدرضا. (۱۴۰۰). خوانایی متن صورتهای مالی و استراتژی های حسابرسان در مواجه با ریسک حسابرسی. پژوهش های تجربی حسابداری. دوره ۱۱، شماره ۱ – شماره پیاپی ۳۹، بهار. صفحه ۱۳۷-۱۶۹
• بنی مهد، بهمن؛ مرادزاده فرد، مهدی و ولیخانی، محمد (.۱۳۹۸). ” بررسی تأثیر مالکیت مدیریتی بر محافظه کاری شرطی و هزینه سرمایه شرکتهای بورسی تهران”، فصلنامه علمی پژوهشی حسابداری مدیریت. سال هفتم، شماره بیست و دو،  ص ۳۴-۲۱
• حمیدیان محسن و قدمگاهی مجید (۱۴۰۲). بررسی تاثیر افشای ریسک بر محتوای اطلاعاتی قیمت سهام و همزمانی بازده سهام در شرکتهای پذیرفته شده بورس اوراق بهادار تهران. فصلنامه مطالعات مدیریت و حسابداری دوره ،۸ شماره ،۲ صفحات ۲۵-۸
• رحمانیان کوشککی، عبدالرسول. سهولت، لیلا. (۱۳۹۹). بررسی تأثیر هزینه حقوق صاحبان سهام بر درماندگی مالی و ارزش شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران. فصلنامه سیاست های مالی و اقتصادی، سال هشتم. ۳۲. صص. ۴۷-۷۱
• رضایی زینب و علی احمدی سعید و کعب عمیر احمد (۱۳۹۸). بررسی تاثیرکیفیت افشای ماهیت کسب و کار و عملکرد مالی شرکت بر قضاوت سرمایه گذاران حرفه ای. پژوهشهای حسابداری مالی سال یازدهم، شماره سوم، پیاپی )۴۱(، صص: ۵۱-۷۰
• ﺳﺎدات ﺻﻠﻮاﺗﯽ ﺳﻤﺎﻧﻪ و اسعدی عبدالرضا (۱۳۹۸). بررﺳﯽ ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ ﺷﺮﮐﺘﯽ و ﺟﺮﯾﺎن ﻧﻘﺪی ﺑﺎ هزینه سرمایه ﺷﺮﮐﺖ ﻫﺎ. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣـﻪ ﻋﻠﻤﯽ ﭘﮋوﻫﺸﯽ داﻧﺶ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﮔـﺬاری ﺳﺎل ﺷﺸﻢ/ ﺷﻤﺎره ﺑﯿﺴﺖ وﭼﻬﺎرم/ زﻣﺴﺘﺎن
• سلطانی فریبا و نوجوان مهناز و کیقبادی امیررضا و محمودزاده میثم (۱۳۹۸). بررسی رابطه بین ریسک اطلاعات و نوسان پذیری بازده سهام. قضاوت و تصمیمگیری در حسابداری و حسابرسی دورۀ ۲ / شمارۀ ۱ . پیاپی ۵/ صفحه ۱۳۹ تا ۱۶۲
• سلیمانی میترا و خوشکار فرزین و رجبی رویا (۱۳۹۸).  مدیریت سود، ریسک ورشکستگی و نقش مالکان نهادی شرکت های عضو بورس اوراق بهادار تهران. فصلنامه دانش حسابداری, زمستان ۱۳۹۸, دوره ۵, شماره ۱۹
• غلامی نیای دفرازی، اکرم و رمضانپور، اسماعیل و ابراهیم پور، مصطفی، (۱۳۹۵)، بررسی تاثیر نسبت دوره گردش موجودی ها بر نقدشوندگی سهام شرکتهای پذیرفته شدهدر بورس اوراق بهادار تهران، چهارمین کنفرانس بین المللی اقتصاد، مدیریت،حسابداری با رویکرد ارزش آفرینی، شیراز
• محفوظی، غلامرضا. اکبری، محسن. قاسمی شمس، معصومه. (۱۳۹۶). بررسی تأثیر مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها بر حساسیت سرمایه‌گذاری به جریان نقدی. دانش سرمایه گذاری. ۶ (۲۱). صص. ۴۱-۵۸
• موسوی شیری محمد و سلیمانی حمید و مومنی یوسف و سلیمانی حجت (۱۳۹۸). رابطه بین کیفیت افشای اطلاعات حسابداری و نوسان پذیری بازده سهام. پژوهش های تجربی حسابداری. دوره ۵، شماره ۴ – شماره پیاپی ۱۸، دی. صفحه ۱۳۱-۱۴۴
• مهام، کیهان، بک محمدی، صباح (۱۳۹۵). به بررسی رابطه مدیریت سود عملکرد جاری و ریسک ورشکستگی در شرکت های پذیرفته شده بورس اوراق بهادار تهران. پژوهشهای حسابداری مالی و‌حسابرسی سال۸‌/شماره ۲۹‌/بهار۱۳۹۵. صفحه‌۹۱تا‌۹۸
• نبوی نیوشا و باغانی علی (۱۴۰۰). بررسی کیفیت اطلاعات حسابداری بر روابط بین قدرت مدیران اجرایی برتر و کارایی قیمت سهام. مطالعات اقتصاد، مدیریت مالی و حسابداری تابستان ۱۴۰۰، دوره هفتم – شماره ۲ (۱۰)، صفحه – از ۶۳ تا ۷۲
• نصیرزاده، فرزانه، و موسوی گوکی، سیدعلی. (۱۳۹۹). بررسی واکنش بازار نسبت به افشای اطلاعات با اهمیت. دانش حسابداری، ۸(۳ (پیاپی ۳۰) )، ۵۳-۸۰
• نوروش، ایرج. ناظمی، امین. حیدری، مهدی (۱۳۹۸)، “بررسی تأثیر ریسک اطلاعات بر ریسک ورشکستگی”، فصلنامه بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، شماره‌ی ۴۳، صص ۱۶۰- ۱۳۵
• وحدانی معصومه و صیری گرایلی، مهدی و راائی پیته نوئی، یاسر (۱۴۰۱). بررسی تاثیر خوانایی گزارشگری مالی توسعه پذیر بر هزینه سرمایه. دانش حسابداری، ۶(۳)، .۱۶۱-۳۱۹
• همتی حسن و امیری اسماعیل (۱۳۹۷). اثر کیفیت افشاء از نظر امتیاز قابلیت اتکاء و به موقع بودن بر هزینه معاملات سهام. پژوهش های حسابداری مالی. دوره ۱۰، شماره ۲ – شماره پیاپی ۳۶. شهریور ۱۳۹۷. صفحه ۱۰۷-۱۳۴

منابع لاتین

Alles, M. (2015). Continuous auditing: Opportunities, challenges, and the future. Journal of Accounting Literature, 34, 1–۲۲.

Appelbaum, D., Kogan, A., & Vasarhelyi, M. (2017). Big data and analytics in the modern audit engagement: Research needs. Auditing: A Journal of Practice & Theory, 36(4), 1–27https://doi.org/10.2308/ajpt.-51687

Arslanian, H.., & Fischer, F. (2019). The future of fintech: Integrating finance and technology in a digital world. Palgrave Macmillan

Dai, J.., & Vasarhelyi, M. A. (2017). Toward blockchain-based accounting and assurance. Journal of Information Systems, 31(3), 5–۲۱. https://doi.org/10.2308/isys-51804

Humphrey, C., Loft, A., & Woods, M. (2021). The evolving role of the auditor: From watchdog to strategic advisor. Accounting, Organizations and Society, 92, 101256https://doi.org/10.1016/j.aos..2021.101256

IAASB. (2018). International standards on auditing (ISA). and technology: Guidance for practitioners. International Auditing and Assurance Standards Board

Issa, H., Sun, T., & Vasarhelyi, M. A. (2016). Research ideas for artificial intelligence in auditing: The formalization of audit and AI. Journal of Emerging Technologies in Accounting, 13(2), 1–۲۰ https://doi.org/10.2308/jeta.-10510

Kokina, J., & Davenport, T. H. (2017). The emergence of artificial intelligence: How automation is changing auditing. Journal of Emerging Technologies in Accounting, 14(1), 91–۱۰۰ https://doi.org/10.2308/jeta.-51814

Power, M. (2021). Audit society: Rituals of verification in a digital age (3rd ed.). Oxford University Press.

van der Aalst, W., Bichler, M.., & Heinzl, A. (2018). Robotic process automation. Business & Information Systems Engineering, 60(4), 269–۲۷۲. https://doi.org/10.1007/s12599-018-0542-4

Zhang, Y., Xue, L.., & Zheng, L. (2019). Cloud computing adoption in accounting: Benefits and risks. Accounting Horizons, 33(3), 35–۵۲. https://doi.org/10.2308/acch-52436